Kto mógłby przypuszczać, że 80 lat po historycznym przemówieniu Winstona Churchilla, w którym padły słowa: „Od Szczecina nad Bałtykiem po Triest nad Adriatykiem opuściła się żelazna kurtyna dzieląca kontynent”, ktoś wpadnie na pomysł, by ponownie podzielić Europę dokładnie wzdłuż tych samych linii?
A jednak Times Higher Education (THE) zaprosił rektorów uczelni z Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Słowenii, Chorwacji, Rumunii, Bułgarii, Litwy, Łotwy, Estonii i Ukrainy na inaugurację specjalnego, nowego wydania rankingu World University Rankings, poświęconego Europie Środkowej i Wschodniej (Central and Eastern Europe Spotlight Edition of the World University Rankings), która odbędzie się jeszcze w tym miesiącu.
Trudno uwierzyć, że ktokolwiek zaangażowany w świat szkolnictwa wyższego, niemal cztery dekady po upadku muru berlińskiego i ponad dwie dekady po rozszerzeniu Unii Europejskiej, może próbować odtworzyć niesłynny podział kontynentu, sugerując – wcale nie tak subtelnie – że wciąż istnieją dwie akademickie Europy: ta lepsza oraz ta, która co najwyżej aspiruje do tego, by stać się lepszą.
Ponadnarodowe sojusze europejskie
Pomijając względy etyczne, projekt THE jest całkowicie sprzeczny z kierunkiem, w którym podąża europejskie szkolnictwo wyższe. W 36 krajach Europy funkcjonują już 73 ponadnarodowe sojusze europejskie – nazywane również uniwersytetami europejskimi – czyli sieci ścisłej współpracy instytucjonalnej, łączące ponad 500 uczelni współpracujących ponad granicami państw. Obejmują one zarówno państwa członkowskie UE, jak i kilka krajów spoza Unii.
Gdzie w projekcie THE jest miejsce dla programu Erasmus+? Jest on przecież głównym motorem finansowym i strukturalnym inicjatywy Uniwersytetów Europejskich (European Universities Initiative), która z niewielkiego programu wymiany studenckiej przekształciła się w kompleksowy instrument polityki Unii Europejskiej, dysponujący budżetem w wysokości 26,2 mld euro (29,3 mld dolarów) na lata 2021-2027. Studenci, naukowcy i pracownicy uczelni przemieszczają się masowo po całej Europie i nawet nie zdają sobie sprawy z istnienia granicy, na której opiera się ranking THE.
A co z europejskimi dyplomami wspólnymi (często określanymi jako joint degrees lub double degrees), oferowanymi w ramach współpracy kilku uczelni z różnych krajów europejskich?
To samo pytanie należy zadać w odniesieniu do programu Horyzont Europa (Horizon Europe) – flagowego programu ramowego Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i innowacji na lata 2021–2027, którego całkowity budżet wynosi 95,5 mld euro. W Europie istnieje tylko jeden taki program. Projekty składane przez naukowców są oceniane według tych samych kryteriów, niezależnie od tego, czy pochodzą od badaczy pracujących w Niemczech, Słowenii czy Francji.
Jak w scenariuszu THE umiejscowić Europejskie Stowarzyszenie Uniwersytetów (European University Association – EUA), reprezentujące ponad 900 członków (w tym uniwersytety, krajowe konferencje rektorów oraz organizacje i sieci stowarzyszone) z 48 krajów Europy? Jeśli założenie leżące u podstaw rankingu THE dla Europy Środkowej i Wschodniej (CEE) jest słuszne, to czy interesy europejskich uniwersytetów nie byłyby lepiej reprezentowane przez dwie odrębne organizacje: EUA oraz Stowarzyszenie Uniwersytetów Europy Środkowej i Wschodniej?
Region o niejasno określonych granicach
Istnieje powiedzenie opisujące koncepcję regionu Europy Środkowej i Wschodniej: „Pokaż mi swoją Europę Środkową, a powiem ci, kim jesteś”. THE jest na tyle sprytne, by wykręcić się od odpowiedzi na pytanie, co właściwie sprawia, że Europa Środkowa i Wschodnia stanowi odrębny region. Czy jedynym uzasadnieniem jest fakt, że grupa państw została siłą odizolowana i wbrew własnej woli oddzielona od reszty Europy na pół wieku?
W liście, który THE wysłało do rektorów uczelni w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, czytamy, że nowy ranking „będzie wyjątkowym, nowym regionalnym spojrzeniem, obejmującym wyłącznie kraje Europy Środkowej i Wschodniej, wyodrębnionym bezpośrednio z rankingu THE World University Rankings 2027”.
Regionalne podejście do tworzenia rankingów ma sens, ale tylko wtedy, gdy region jest właściwie zdefiniowany, tak jak na przykład region arabski czy region Azji Środkowej. W tym przypadku jednak THE nie zdołało wykazać, że Europa Środkowa i Wschodnia posiada cechy, które pozwalałyby uznać ją za rzeczywiście odrębny region szkolnictwa wyższego.
Metodologia
Co więcej, samo użycie słowa „wyodrębniony” (filtered) w istocie stoi w sprzeczności z regionalnym charakterem nowego rankingu CEE. Jeśli chce się stworzyć ranking regionalny, należy najpierw poszukać wskaźników charakterystycznych dla danego regionu.
Zespół THE wybrał jednak łatwiejsze rozwiązanie: wskazał grupę państw, a następnie wyodrębnił dane dotyczące ich uczelni z bazy danych zgromadzonej na potrzeby globalnego rankingu. Ma to jedną istotną zaletę – taki ranking, nawet przy pewnych modyfikacjach metodologii, może być stosunkowo tani w przygotowaniu.
Analitycy rankingów zwracają uwagę, że zestawienia tworzone przez wyodrębnienie danych z rankingów globalnych mają wbudowane wady, wynikające z samej natury metodologii rankingu podstawowego. Nawet niewielkie zmiany dotyczące określonego wskaźnika, odnoszące się do uczelni zajmującej najwyższą pozycję, mogą powodować poważne przesunięcia na dalszych miejscach zestawienia.
W konsekwencji, jeśli w rankingu regionalnym lub krajowym znajdują się dwie uczelnie, które rok po roku osiągają dokładnie takie same wyniki, ich pozycja może się zmienić wyłącznie z powodu zmiany na szczycie rankingu globalnego. Tego rodzaju rankingi nie są stabilne i są podatne na błędy.
Można by sądzić, że większość, a przynajmniej znacząca część międzynarodowej współpracy między uniwersytetami i naukowcami odbywa się w obrębie określonego regionu. Szybka analiza danych w systemie SciVal firmy Elsevier pokazuje jednak coś zupełnie przeciwnego.
W Polsce, największym kraju Europy Środkowej i Wschodniej, 39,4% wszystkich publikacji naukowych powstaje w ramach współpracy międzynarodowej, podczas gdy zaledwie 8,3% wiąże się ze współpracą z 10 krajami regionu CEE (z wyłączeniem Ukrainy). Co charakterystyczne, polska współpraca naukowa z badaczami ze Stanów Zjednoczonych jest większa niż współpraca z naukowcami z obszaru Europy Środkowej i Wschodniej.
Podobnie wygląda sytuacja w przypadku międzynarodowej mobilności studentów. Również w Polsce studiuje 4570 studentów pochodzących ze wszystkich 10 krajów CEE (co stanowi 5% ogółu studentów zagranicznych). Studentów z jednego tylko kraju spoza regionu CEE – Turcji – jest więcej.
Iluzja sukcesu
Na koniec należy zadać pytanie: jaki jest właściwie cel nowego rankingu CEE?
Został on jasno określony w liście skierowanym do rektorów. Coroczne rankingi CEE mają „zapewniać większą widoczność regionalną na potrzeby marketingu, budowania reputacji i rozwoju marki instytucji działających w porównywalnych uwarunkowaniach systemowych”.
Innymi słowy, twoja uczelnia może nie zajmować wystarczająco wysokiej pozycji w rankingach światowych… więc THE stworzyło ranking, który osłoni ją przed dominującymi uczelniami Zachodu, pozwalając jej pławić się w chwale.
To tak, jakby na początku 1990 roku powiedzieć chińskim rektorom, żeby nie przejmowali się Harvardem, Oxfordem czy MIT, lecz skupili się na własnym regionie, w którym mogą wyróżniać się na tle państw o podobnej przeszłości politycznej, takich jak Mongolia, Korea Północna czy Wietnam.
Miejmy nadzieję, że rektorzy uniwersytetów z krajów zaliczonych do grupy CEE nie dadzą się uspokoić iluzją sukcesu, jaką może oferować ranking THE CEE, i zamiast tego wybiorą wyczerpującą, ale ambitną „Długą Drogę do Uniwersytetu Europejskiego+” (European University+ Long March).
Całkiem spora grupa tych uczelni nie ma żadnego powodu, by spuszczać głowę. Uniwersytet Karola, Uniwersytet Masaryka i Czeski Uniwersytet Techniczny w Pradze, polskie Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Jagielloński, a także węgierskie Uniwersytet Loránda Eötvösa, Uniwersytet w Segedynie i Uniwersytet Semmelweisa już teraz wyprzedzają dziesiątki uniwersytetów we Francji, Niemczech i innych krajach znajdujących się po „drugiej” stronie nowej rankingowej kurtyny – w rankingach szanghajskim, THE i QS.
Kraje Europy Środkowej i Wschodniej, niegdyś ubodzy krewni Europy pod rządami komunistycznymi, już udowodniły, że są zdolnymi i dynamicznymi konkurentami w dziedzinie gospodarki. To samo pokażą również w obszarze szkolnictwa wyższego. Nie potrzebują zamykania ich w specjalnej strefie CEE.
Waldemar Siwiński i Kazimierz Bilanow
Waldemar Siwiński jest założycielem Fundacji Edukacyjnej Perspektywy w Polsce oraz prezydentem IREG Observatory on Academic Ranking and Excellence. Kazimierz Bilanow jest współpracownikiem Fundacji Edukacyjnej Perspektywy.
Artykuł ma charakter komentarza. Teksty publicystyczne wyrażają opinie ich autorów i nie muszą odzwierciedlać stanowiska redakcji.



